Kryetari i Bashkisë Mat, z. Agron Malaj së bashku me Drejtoreshën e AKZM, znj. Daniel Pirushi, ndanë me të pranishmit të gjitha pikat që plani i menaxhimit ka në synim të realizojë, problematikat me të cilat haset zona, gjithçka për një zhvillim sa më të qëndrueshëm dhe efektiv për komunitetin lokal.  

Ndodhet në kufi të Shqipërisë, Greqisë dhe Maqedonisë Veriore dhe është vijim natyror i PK Prespa në Greqi dhe PK Galiçica, në Maqedoni. Përfshin liqenet Prespa e Madhe dhe e Vogël dhe territoret përreth tyre. Sipas marrëveshjes trepalëshe, ndërmjet tre vendeve bregliqenore, njëherazi, është park ndërkufitar. Dallohen për larmi të theksuar, që shprehet tek të gjitha elementet e peizazheve gjeografike. Në përbërje të parkut hyjnë dy liqenet dhe disa njësi të territoreve përreth tyre: Gropa e Prespës së Madhe dhe të Vogël, Mali i Thatë (shpati lindor) dhe malësia e Rakickës. Gropa e Prespës së Madhe, në lindje të Malit të Thatë, shtrihet pjesërisht brenda kufirit tonë shtetëror.

Gropa e Prespës së Vogël. Brenda kufijve tanë ndodhet vetëm zgjatimi jugperëndimor i gropës së Prespës së Vogël, me gjatësi rreth 5km dhe gjerësi deri në afërsisht 3,7km (midis fshatrave Zagradec dhe Shuec). Lidhet me luginën e Devollit, nëpërmjet Grykës së Ujkut.

Mali i Thatë. Në park përfshihet vetëm shpati lindor i tij. Shtrihet deri në qafën e Zvezdës, që e ndan atë nga malësia e Rakickës. Përbëhet kryesisht nga gëlqerorët e Trias-Jurasit, pak nga gëlqerorët e kretës dhe terrigjenët e paleogjenit. I formuar në një horst të madh asimetrik e kompleks, rrethohet nga shpate të thepisura, me pjerrësi më të mëdha në perëndim.

Malësia e Rakickës, me gjatësi rreth 11 km dhe gjerësi rreth 6km, shtrihet në jug të qafës së Zvezdës dhe arrin deri në gropën e Prespës së Vogël. Është e përbërë kryesisht nga gëlqerorët, ndërsa pjesët e saj më të ulëta nga depozitime terrigjene. Këto depozitime formojnë një horst, midis fundosjes së Prespës së Madhe e të Vogël dhe fushës grabenore të Bilishtit.

Bimësia e larmishme përbëhet nga lloje higrofile në ligatinat liqenore, brezi i dushqeve, ahut e halorëve dhe i kullotave alpine, ku takohen bimë të rralla. Në brigjet e liqeneve takohen shumë lloje bimësh higrofile, ndër to dallohen kallamishtet e liqeneve, nga të cilat pjesa më e madhe është në Prespën e Vogël. Brezi i dushqeve shtrihet nga 850-1,200m mbi nivelin e detit. Dushqet klasifikohen në zonën termofile të Ballkanit (Quercion frainetto) dhe psikrofilike të tij. Ndër formacionet bimore të parkut dallohen pyjet me Venjë (Juniperus excelsa), në shpatet e thata, kryesisht me ekspozim jugor: pranë fshatrave Tuminec/Kallamas dhe Gollomboç. Formacionet me Bush, të qëndrueshme ndaj kullotjes, takohen nga Podgoria deri në Rakickë, nga Cerja në drejtim të Greqisë.

Në pjesën shqiptare të parkut, brezi i Ahut shtrihet në lartësitë nga 1,200-1,900m të shpatit lindor të Malit të Thatë. Takohen dy lloje Ahu: Fagetum moesiacum dhe Fagus sylvatica, të shoqëruar nga Panja. Parku konsiderohet i rëndësishme për praninë e bimëve endemike të Ballkanit, si: Asyneuma limonifolium, Alisum corymbosum, Astragalus depressus etj. Llojet bimore të Carex curvula, Juncus trifidus, Carex foetida, Plygonum bistorta etj. shfaqen në kufirin më jugor të shtrirjes së tyre gjeografike në Malin e Pelisterit (Maqedoni).

Larmia e madhe e llojeve bimore të regjistruara dhe elementet e shumta floristike tregojnë se ekosistemet e Prespës janë të lidhura me ekosistemet e vendeve fqinje. Studimet e fundit kanë zbuluar se rreth 60 lloje bimore të PK të Prespës klasifikohen si të rralla ose të rrezikuara në nivel global (11 lloje), evropian dhe/ose kombëtar. Dy lloje të tjera bimore janë të mbrojtura nga Konventa e Bernës (Fritillaria graeca) dhe nga direktiva e Habitateve (Buxbaumia viridis), pra të rrezikuara në nivel evropian.

Takohen lloje globalisht të kërcënuara, si: Vidra/Lundërza, Rrëqebulli. Të shpeshta janë: Baldosa, Dhelpra, Ujku dhe më rrallë, Ariu. Takohen 25 lloje lakuriqësh, mes tyre 9 lloje të rrezikuara. Sipas studimeve të fundit ornitologjike, në park folezojnë 132 lloje shpendësh. Gjenden 18 lloje peshqish, 8 nga të cilët janë endemike të liqeneve të Prespës dhe 15 prej tyre konsiderohen si “të rrezikuar”. Jetojnë 23 lloje reptilësh dhe 11 lloje amfibësh.

Nga rreth 22 tipe habitatesh në ekosistemin natyror të Prespës, pesë prej tyre janë listuar si habitate prioritare me rëndësi të veçantë ruajtjeje për florën dhe faunën e tyre të pasur me lloje të rralla dhe të rrezikuara. Janë evidencuar: 24 lloje floristike, të rëndësishme, 17 lloje, endemike. Në park rriten natyralisht gjithashtu edhe Shafrani i Cvijicit, Lule Bozhuri, Zambakut Shqiptar dhe Zambaku i Kalkedonisë. Gjithashtu, janë evidencuar llojet faunistike, të Listës së IUCN-s, ku: 1 lloj, Seriozisht të rrezikur, 12 lloje, Thuajse të rrezikur, 9 lloje, Vulnerabile, 76 lloje, Jo shqetësuar, 2 lloje, Nuk ka të dhëna dhe 18 lloje, Jo në listën e IUCN-s.

Në park janë shpallur disa monumente natyre me vlera shkencore, didaktike dhe turistike: Ishulli i Maligradit, Zgavra e Zaverit, Shpella e Trenit, Gurët Mumie në Tren, Dushqet e Manastirit, Venjat e Kallamasit (Juniperus excels), etj. Parku ka edhe pasuri kulturore, ku bëjnë pjesë edhe 11 kisha të mëdha e të vogla bizantine, tre prej të cilave janë të njohura si “kishat e eremitëve”, të gdhendura në gur. Më e vjetra prej tyre është e shek. XII, ndërsa më e reja e shek. XIV.

Shtrihet si një hark i gjelbër anës detit Adriatik, gjendet rreth 5km larg qytetit të Divjakës dhe afro 70km larg Tiranës. Ai kufizohet nga lumi Shkumbin në veri, nga kodrat e Divjakës në Lindje, nga kanali i Myzeqesë dhe lumi Seman në jug, dhe laget nga deti Adriatik në perëndim.

Zona e parkut kombëtar Divjakë-Karavasta është zona më e rëndësishme komplekse e Shqipërisë për sa i përket biodiversitetit. Kjo zonë strehon përqendrimin më të lartë të shpendëve ujore rreth 51 000 individë, dhe rreth 500 çifte folenizues në Shqipëri. 89 specie të ndryshme që përfaqësojnë grupet e molusqeve, insekteve, amfibëve, zvarranikëve, zogjve dhe gjitarëve, të pranishme në zonën e parkut, janë konsideruar si të kërcënuara në Shqipëri. 42 specie i përkasin kategorive shumë të rrezikuara, duke përfshirë rrezik kritik, të rrezikuara dhe vulnerable. Është, pa dyshim, zona më e rëndësishme e mbrojtur përgjatë hapësirë sonë bregdetare, madje nga më të rëndësishmet në brigjet e Mesdheut.

Ishulli i Kularit ndodhet pranë deltës së lumit Shkumbin, 0,5m mbi nivelin e detit, i formuar si rezultat i prurjeve aluvionale të lumit. Ishulli është i mbuluar nga shkurret, plep i egër, dru cedri, kullota dimërore dhe lloje të ndryshme bimësie të gjelbër. Aty mund të gjenden disa lloje shpendësh ujorë, veçanërisht, pelikani Dalmat.

Laguna e Karavastasë, shtrihet midis dy grykëderdhjeve të Lumit Seman dhe Shkumbin. Është më e madhja ndër lagunat e vendit, 41,8km². Bregu perëndimor i lagunës ka disa ishuj të vegjël, të krijuar më tepër nga akumulimet organike të shpendëve, ku ata folezojnë. Dallohet Ishulli i Pelikanëve (MN). Rrethohet me ligatina, më tepër në formën e moçaleve, në të cilat zhvillohet bimësia kryesisht barishtore halofite e llojit Salicornia europaea L herbacea. Ruan lidhjen me detin, nëpërmjet tri kanaleve natyrorë etj.

Lagunat e Godullës së Madhe dhe të Vogël, janë shumë pranë lagunës së Karavastasë. E madhja ka sipërfaqe 8,5km² dhe thellësi maksimale prej 3,8m.

Godulla e Pishës ndodhet në veriperëndim të pyllit të Divjakës, rrethohet nga pylli dhe mjaft duna me shkurre e pisha. Spiaxho dhe Këneta e Osmanit, janë laguna të vogla në pjesën veriore të sistemit kënetor. Vlerat këtij ekosistemi ia shton dhe prania e disa bimëve endemike dhe të rrezikuara

Fauna e kompleksit Divjakë-Karavasta është mjaft e pasur dhe e larmishme, si rrjedhojë e mjediseve dhe habitateve të ndryshëm, që shfrytëzohen për dimërim, folëzim apo shtegtim nga shumë lloje shpendësh. Janë evidentuar rreth 25 lloje të gjitarëve, afro 29 lloje zvaranikësh dhe amfibësh (duke përfshirë dhe breshkën e detit) dhe më tepër se 210 lloje shpendësh dimëror. Nga zvaranikët më të zakonshëm dallohet Breshka e detit (Caretta caretta), e cila nga viti 2018 ka folenizuar në këtë park

Në ligatina, në pyll dhe në sektorët e tjerë të parkut takohen 229 lloje shpendësh, por ky numër mund të pasurohet edhe më tej nga vrojtimet e mëtejshme ornitologjike. Meqë ligatinat janë mbizotëruese, llojet më të zakonshme janë shpendët e ujit, ndjekur nga shpendët harabelorë në mjediset shkurrore dhe pyjore. Më e pasur është stina e dimrit, kur vijnë shpendë nga zonat malore apo nga veriu i vendit.

Ky komunitet i shpendëve e bënë ekosistemin një vend unik dhe karakteristik, përsa i takon shumëllojshmërisë dhe pranisë së llojeve të rrallë, të rrezikuar e të kërcënuar globalisht. Karabullaku i pigmentuar, Rosa kokëbardhë, Dallëndyshja e vogël e detit, Ixobrychus sp, Botarius sp, Haemantopus sp, Tringa sp, Sterna sp, Laurus sp, Rosa kokëbardhë dhe llojet e rosave, të patave, Çafka e madhe e bardhë, Çafka e murrme, Drenjashi, Bisht tundësi, Bilbili, Mëllënja, Gushëkuqi, Gjeraqina e zezë, Lauresha me kreshtë, L. e argjendtë, L.e qiellit etj, janë disa nga llojet e rrezikuar e të kërcënuar për zhdukje.

Laguna e Karavastasë radhitet në lagunat me rëndësi të madhe si zonë e rëndësishme për llojet shtegtare dhe si habitat i mbi 20,000 shpendëve dimërues. Gjatë verës, laguna frekuentohet dhe nga shpendë të tjerë. Ndaj është rradhitur në zonat IBA (Important bird Area), ose ligatina Ramsar, me rëndësi ndërkombëtare për shpendët. Laguna është e njohur për koloninë e madhe të pelikanit kaçurrel, e vetmja pikë folenizimi bregdetar të Shqipërisë. Me ndalimin e gjuetisë për një periudhë të caktuar, ka sjellë shtimin e dukshëm të kolonisë së pelikanëve, madje edhe të Flamengove, të cilat ishin tepër të rralla. Në zonën e parkut mbarështohet Buallica (Bubalus bubalis) një lloj i mbrojtur në Shqipëri.

Në PK të Divjakë-Karavastasë janë evidentuar rreth 16 tipe habitatesh, sipas Listës së Habitateve të NATURA 2000, prej të cilave 6 tipe habitatesh janë listuar si prioritare.

Bazuar në përditësimet e fundit janë evidencuar: 7 lloje, floristike të rëndësishme, 1 lloj, endemike, 2 lloje, të Aneksit IVb, të Direktivës së Habitateve dhe 4 lloje, të Konventës së Bernës. Rriten 2 lloje, të rralla dhe subendemike.  Gjithashtu, janë evidentuar llojet faunistike të Listës së IUCN-s, ku: 2 lloje, Seriozisht të rrezikur, 3 lloje, Të rrezikuar, 13 lloje, Thuajse të rrezikur, 7 lloje, Vulnerabile, 90 lloje në listën e IUCN-s.

Karavastaja dhe mjediset ujore rreth saj si dhe bregdetit janë habitate shumë të rëndësishëm për disa lloje peshqish. Llojet kryesore janë: Ngjala, Kocja, Levreku, Qefulli etj

Në park gjejmë edhe këto MN: Ishulli i Pelikanit; Dunat e oazit të Divjakës; Pisha e Egër në oazin e Divjakës; Gorrica e Kryekuqit; Vidhat e Zharnecit, etj.

Parku është ndër vendet e preferuara në bregdetin ranor Shqiptar për ekoturizëm detar, çlodhje, kërkime e studime. Në afërsi të parkut ka edhe shumë monumente kulturore me vlera turistike.

Larmia e jashtëzakonshme e habitateve natyrore (nga detare dhe ligatinore në perëndim në habitatet malore në lindje) dhe ndërthurja e tyre me site arkeologjike, historike e kulturore të rralla krijon një peizazh magjik të veçantë në Mesdhe. Sipërfaqja tokësore dhe ishujt përbëjnë peizazhe të mrekullueshme detare dhe tokësore, zonën më të rëndësishme në vend, ku ruhen në gjendje natyrore ose gati natyrore, shkurre dhe pylli mesdhetar përherë të blertë, ku mbizotërojnë Ilqja, Rrënja, Vërriu, Vidhi, Frashëri, etj.

Nën ujin detar takohet një faunë e florë e pasur, ku veçohet fanerogami dhe bivalvori, lloje të mbrojtura nga konventat në të cilat aderon Shqipëria. Së bashku me ligatinat e tjera bregdetare të vendit tonë, përbën një hallkë të rëndësishme të zinxhirit të ligatinave, që përdoren si vende strehimi nga një numër i madh shpendësh shtegtarë ujorë. Butrinti shquhet për pasurinë e tij të veçantë për shpendët e baltinave dhe është një nga dy sitet e vrojtimit në vendin tonë të kojlikut sqephollë, një nga llojet më të rrezikuar globalisht të shpendëve.

Liqeni i Butrintit, liqeni i Rrëzës (Bufit), tepër të rëndësishëm për iktiofaunën/akuakulturën dhe avifaunën, së bashku me mjediset ligatinore e bregdetare përreth, përfaqësojnë një prej 19 zonave bregdetare të vendit tonë të identifikuara si Zonë Veçanërisht e Mbrojtur, në kuadër të Konventës së Barcelonës (RAC/SPA, Tunis, 1995).

Në habitatet e këtij parku jetojnë rreth 35 lloje gjallesash globalisht të kërcënuara. Ekosistemi ligatinor i Butrinti ka biodiversitet të pasur, me larmi habitatesh dhe llojesh. Në të jetojnë: rreth 247 lloje shpendësh, prej të cilëve 70% janë shpendë ujore; 9 lloje amfibësh dhe 25 lloje reptilësh, që përfaqësojnë rreth 60-75% të herpetofaunës së vendit dhe rreth 39 lloje gjitarësh, ose afro 60% e mamalofaunës së vendit tonë. Ujërat litorale të Butrintit frekuentohen nga Breshka detare, Delfinët, kryesisht Delfini turishkurtër, por nuk mungojnë edhe vizitat e rralla të Fokës së Mesdheut.

Në brigjet dhe në brendësi të parkut gjenden shumë habitate të tjera, me lloje dhe shoqërime të larmishme bimore, ndër të cilat dallohen: grumbuj me Dafinë (Laurus nobilis) brenda qytetit antik të Butrintit dhe qendrës arkeologjike, në ishujt e Ksamilit dhe në ishujt e vegjël të Kepit të Stillos; shkurret termomesdhetare dhe parashkretinore kryesisht në gëlqerorë, përbëjnë tipin e vegjetacionit të klasës së Quercetea ilicis; frigane endemike të aleancës Euphorbio-Verbascion, që mbulojnë sipërfaqe të vogël në kodrat e Ksamilit

Edhe fauna e parkut është e larmishme. Deri më sot, janë raportuar 5 lloje sfungjerësh (Spongia), 2 lloje echinodermatësh, 3 lloje knidarësh, 12 lloje krustacesh, 26 lloje lamelibrankesh dhe 21 lloje gasteropodësh. Mund të ketë rreth 1500-2000 lloje insektesh. Në habitatet takohen 105 lloje peshqish, që përfaqësojnë 33% të gjithë iktiofaunës së Shqipërisë. Ky park strehon 67% të amfibëve dhe 75% të llojeve të reptilëve të regjistruar në Shqipëri. Deri tani janë identifikuar 246 lloje shpendësh.

Në Butrint janë regjistruar 39 lloje gjitarësh nga 74 lloje që jetojnë në vendin tonë, ose 53% e mamalofaunës së vendit. Pjesa me e madhe e gjitarëve janë tokësorë, në habitatet pyjore dhe shkorretet mesdhetare. Rreth 32 lloje gjitarësh janë banorë të pyjeve dhe makies mesdhetare.

Habitatet detare, janë mjedise të përshtatshme për Breshkat e detit (Caretta caretta) dhe për gjitarët detarë, që dominohen nga rendi i Cetaceve. Deri më tani njihen dy llojeve Delfini, Tursiops truncatus dhe Delphinus Delphi. I vetmi lloj i gjitarëve pinipedë mesdhetarë, Foka mesdhetare (Monachus monachus), një lloj globalisht i kërcënuar dhe i klasifikuar si lloj “i rrezikuar në shkallë kritike”, është vizitor rastësor i kësaj zone litorale.

Në brendësi të parkut gjendet qendra kryesore Arkeologjike e Butrintit, ndërsa përreth saj ka edhe monumente të tjera që dëshmojnë për qytetërim mbi 3000 vjeçar. Gjithashtu në brendësi të tij dhe afër tij ka disa monumente natyre me vlera shkencore, didaktike dhe turistike.

Një kombinim fantastik i mjediseve detare, lumore, lagunore, fushor e kodrinor, ku janë mjaft të pranishme edhe elementet historike, të tillë si Kalaja mesjetare e Ali Pashë Tepelenës, e sidomos rrenojat arkeologjike të qytetit të Butrintit, me fillesat që në sh.IV p.e.s. Për këtë arsye, pjesa arkeologjike e saj, në Gadishullin e Butrintit, është shpallur pjesë e UNESCO-s, që më 1999, gjë që rrit më tej atraksionin ekoturistik.

Liqeni i Shkodrës ndodhet në veriperëndim të Shqipërisë, në kufi me Malin e Zi. Ujërat e liqenit derdhen në Detin Adriatik përmes Lumit Buna.

Liqeni i Shkodrës është më i madhi në Ballkan, me një sipërfaqe nga 360-540 km², dhe së bashku me Lumenjtë Moraça, Drini e Buna përfaqëson një sistem unikal me potenciale të larta natyrore, biologjike dhe hidrologjike. Liqeni ka karakter litoral, me shumë kriptodepresione dhe me luhatje të madhe të ujit.

Përfshin pjesën shqiptare të liqenit (14.900ha), fillimet e lumit Bunë dhe rrethinat fushore e kodrinore të tij (11.635ha). PN përbëhet nga hapësira ujore (liqeni) dhe rrethinat tokësore.

149km² të Liqenit të Shkodrës janë brenda kufijve politikë të vendit tonë dhe pjesa tjetër jashtë tyre. Liqeni është 45 km i gjatë dhe 13km i gjerë dhe grumbullon ujërat nga pellgu ujëmbledhës prej rreth 5.179km². Thellësia mesatare është 7-10m, ndërsa maksimalja 44m dhe vëllimi i ujit 2,6km³. Është fushor, fundi i tij përbën një kriptodepresion.

Nga ky liqen buron Buna, që derdhet në Adriatik. Brigjet perëndimore të liqenit janë gëlqerore e me plot ishuj shkëmborë, ndërsa brigjet lindore janë të ulëta të tipit akumulues. Aty mbarojnë me delta përrenjtë. Dikur, liqeni shtrihej deri në rrëzë të Alpeve.

Tiparet e sotme të liqenit janë formuar jo shumë kohë përpara. Sipas disa autorëve, ende vonë, në kohën historike, përmasat e liqenit ishin shumë të vogla. Më vonë sipërfaqja filloi të rritet, madje kjo rritje vazhdon edhe sot. Rritja më e madhe filloi sidomos në mesin e shekullit të kaluar, kur u formua një degë e Drinit, që derdhej në Bunë.

Drini me aluvionet e tij po e mbush shtratin e Bunës, duke e bërë këtë të fundit gjithmonë e më të paaftë për të nxjerrë ujë. Rritja e sipërfaqes është e lidhur edhe me uljen e ngadalshme të tokës (brigjeve), me mbushjen e fundit të liqenit nga aluvionet e përrenjve që derdhen në liqen. Për këtë rritje dëshmojnë: kthimi i gadishullit të Vraninës në ishull, zbulimet e shumta arkeologjike, banesa nën ujë, pohimet e banorëve vendas.

Për liqenin e Shkodrës janë karakteristike luhatjet e mëdha të niveleve. Në ushqimin e liqenit rolin kryesor e luajnë ujërat rrjedhëse sipërfaqësore, por vend të rëndësishëm luajnë edhe ujërat nëntokësore. Në të derdhet lumi i Moraçës (jashtë kufirit) dhe shumë përrenj malorë: Cvarica, Orakovska, Rjeka, Karshuma, Plavnica (jashtë kufirit), Përroi i Thatë, Rrjolli, Siça, Banushi, Vraka, që dallohen për regjimin e tyre tepër të çrregullt. Pellgu ujëmbledhës i liqenit është malor, i përbërë kryesisht nga gëlqerorë, tepër të karstëzuar dhe, në përgjithësi, i zhveshur nga bimësia.

Liqeni i Shkodrës përbën nivelin më të ulët të gjithë zonës, prandaj edhe burimet karstike, që dalin në taban ose në afërsi të tij janë të shumta (Syri i Sheganit,Viri, Krevenica, Shala e Kastranit, Ivanaji, Hoti etj.).

Ujërat e liqenit të Shkodrës janë të ngrohta. Temperatura mesatare e shkurtit arrin 4–6° C dhe vjetore 16,3° C. Diferenca midis temperaturës së sipërfaqes dhe temperaturës në thellësi është e vogël (rreth 2° C), pasojë e thellësisë së vogël të liqenit. Si rrjedhojë e thellësisë së vogël, ujërat e liqenit janë të ngopura me oksigjen nga sipërfaqja në tabanin të tij. Uji, si pasojë e sasisë së madhe të lëndës së ngurtë të sjellë nga përrenjtë dhe i zhvillimit të mikrogjallesave, është i turbullt dhe me tejdukshmëri të vogël, ndërsa ngjyra jeshile deri në blu të errët.

Klima subtropikale dhe kompleksi i habitateve liqenore, kënetore e lumore dhe me shumë nishe ekologjike ka krijuar kushte për një zhvillim të harlisur të makrofiteve submerse (Potamogeton sp.,Ceratophyllum demersum, Najas marina, Valisneria spiralis etj.), flotuese (Nymphaea alba, Nuphar lutem, Trapa natans etj.) dhe emergjente, si (kallmishte, xunkth, zubë, shavar etj.)

Edhe fauna e tij është e pasur dhe nga më interesantet në Evropë. Lumi i Bunës shërben si vendkalim i peshqve Det-Liqen dhe ndërsjelltas. Në të jetojnë afro 45 lloje peshqish, ndërmjet të cilëve dhe blini (Acipenser sturio). Disa kanë rëndësi ekonomike, si: Gjuca, Krapi, Qefulli, Ngjala, Njila, Lloska, Kubla etj.

Liqeni i Shkodrës është vlerësuar ndër hapësirat ujore më të mëdha në Ballkan, me ekosistem të pasur me peshq dhe shpendë. Për këtë arsye, qeveria shqiptare dhe ajo malazeze e kanë shpallur atë “zonë të mbrojtur”. Njëherësh është zonë e rëndësishme IBA për shpendët në Evropë (afro 40 lloje shpendësh ujorë) dhe për llojin globalisht të kërcënuar Phalacrocorax pygmeus. Përdoret për peshkim, ujitje dhe turizëm.

Liqeni karakterizohet nga një florë dhe faunë shumë e pasur e me shumë endemizma, si dhe nga një kapacitet dhe diversitet i lartë shpendësh, prej të cilëve 168 lloje u përkasin habitateve ujore.

Bazuar në përditësimet e fundit (Nëntor 2019) në territorin e PN janë evidencuar: 15 tipe habitatesh natyror (sipas Listës së Habitateve të NATURA 2000, prej të cilave 3 tipe habitatesh, janë të listuara si prioritare), 13 lloje, floristike të rëndësishme, 3 lloje, endemike, 4 lloje, të Aneksit IV, të Direktivës së Habitatit dhe 7 lloje, që përfshihen në Konventën e Bernës. Në Liqeni i Shkodrës rriten një subspcie endemike (Minuartia baldaccii subsp. scutariensis), 2 lloje, të rralla (Tanacetum cinerariifolium dhe Campanula austroadriatica), 3 lloje, të kërcënuara globalisht (Caldesia parnassifolia, Marsilea quadrifolia, Trapa natans), etj.

Ndodhet në kufi të Shqipërisë, Greqisë dhe Maqedonisë Veriore dhe është vijim natyror i PK Prespa në Greqi dhe PK Galiçica, në Maqedoni. Përfshin liqenet Prespa e Madhe dhe e Vogël dhe territoret përreth tyre. Sipas marrëveshjes trepalëshe, ndërmjet tre vendeve bregliqenore, njëherazi, është park ndërkufitar. Dallohen për larmi të theksuar, që shprehet tek të gjitha elementet e peizazheve gjeografike. Në përbërje të parkut hyjnë dy liqenet dhe disa njësi të territoreve përreth tyre: Gropa e Prespës së Madhe dhe të Vogël, Mali i Thatë (shpati lindor) dhe malësia e Rakickës. Gropa e Prespës së Madhe, në lindje të Malit të Thatë, shtrihet pjesërisht brenda kufirit tonë shtetëror.

Gropa e Prespës së Vogël. Brenda kufijve tanë ndodhet vetëm zgjatimi jugperëndimor i gropës së Prespës së Vogël, me gjatësi rreth 5km dhe gjerësi deri në afërsisht 3,7km (midis fshatrave Zagradec dhe Shuec). Lidhet me luginën e Devollit, nëpërmjet Grykës së Ujkut.

Mali i Thatë. Në park përfshihet vetëm shpati lindor i tij. Shtrihet deri në qafën e Zvezdës, që e ndan atë nga malësia e Rakickës. Përbëhet kryesisht nga gëlqerorët e Trias-Jurasit, pak nga gëlqerorët e kretës dhe terrigjenët e paleogjenit. I formuar në një horst të madh asimetrik e kompleks, rrethohet nga shpate të thepisura, me pjerrësi më të mëdha në perëndim.

Malësia e Rakickës, me gjatësi rreth 11 km dhe gjerësi rreth 6km, shtrihet në jug të qafës së Zvezdës dhe arrin deri në gropën e Prespës së Vogël. Është e përbërë kryesisht nga gëlqerorët, ndërsa pjesët e saj më të ulëta nga depozitime terrigjene. Këto depozitime formojnë një horst, midis fundosjes së Prespës së Madhe e të Vogël dhe fushës grabenore të Bilishtit.

Bimësia e larmishme përbëhet nga lloje higrofile në ligatinat liqenore, brezi i dushqeve, ahut e halorëve dhe i kullotave alpine, ku takohen bimë të rralla. Në brigjet e liqeneve takohen shumë lloje bimësh higrofile, ndër to dallohen kallamishtet e liqeneve, nga të cilat pjesa më e madhe është në Prespën e Vogël. Brezi i dushqeve shtrihet nga 850-1,200m mbi nivelin e detit. Dushqet klasifikohen në zonën termofile të Ballkanit (Quercion frainetto) dhe psikrofilike të tij. Ndër formacionet bimore të parkut dallohen pyjet me Venjë (Juniperus excelsa), në shpatet e thata, kryesisht me ekspozim jugor: pranë fshatrave Tuminec/Kallamas dhe Gollomboç. Formacionet me Bush, të qëndrueshme ndaj kullotjes, takohen nga Podgoria deri në Rakickë, nga Cerja në drejtim të Greqisë.

Në pjesën shqiptare të parkut, brezi i Ahut shtrihet në lartësitë nga 1,200-1,900m të shpatit lindor të Malit të Thatë. Takohen dy lloje Ahu: Fagetum moesiacum dhe Fagus sylvatica, të shoqëruar nga Panja. Parku konsiderohet i rëndësishme për praninë e bimëve endemike të Ballkanit, si: Asyneuma limonifolium, Alisum corymbosum, Astragalus depressus etj. Llojet bimore të Carex curvula, Juncus trifidus, Carex foetida, Plygonum bistorta etj. shfaqen në kufirin më jugor të shtrirjes së tyre gjeografike në Malin e Pelisterit (Maqedoni).

Larmia e madhe e llojeve bimore të regjistruara dhe elementet e shumta floristike tregojnë se ekosistemet e Prespës janë të lidhura me ekosistemet e vendeve fqinje. Studimet e fundit kanë zbuluar se rreth 60 lloje bimore të PK të Prespës klasifikohen si të rralla ose të rrezikuara në nivel global (11 lloje), evropian dhe/ose kombëtar. Dy lloje të tjera bimore janë të mbrojtura nga Konventa e Bernës (Fritillaria graeca) dhe nga direktiva e Habitateve (Buxbaumia viridis), pra të rrezikuara në nivel evropian.

Takohen lloje globalisht të kërcënuara, si: Vidra/Lundërza, Rrëqebulli. Të shpeshta janë: Baldosa, Dhelpra, Ujku dhe më rrallë, Ariu. Takohen 25 lloje lakuriqësh, mes tyre 9 lloje të rrezikuara. Sipas studimeve të fundit ornitologjike, në park folezojnë 132 lloje shpendësh. Gjenden 18 lloje peshqish, 8 nga të cilët janë endemike të liqeneve të Prespës dhe 15 prej tyre konsiderohen si “të rrezikuar”. Jetojnë 23 lloje reptilësh dhe 11 lloje amfibësh.

Nga rreth 22 tipe habitatesh në ekosistemin natyror të Prespës, pesë prej tyre janë listuar si habitate prioritare me rëndësi të veçantë ruajtjeje për florën dhe faunën e tyre të pasur me lloje të rralla dhe të rrezikuara. Janë evidencuar: 24 lloje floristike, të rëndësishme, 17 lloje, endemike. Në park rriten natyralisht gjithashtu edhe Shafrani i Cvijicit, Lule Bozhuri, Zambakut Shqiptar dhe Zambaku i Kalkedonisë. Gjithashtu, janë evidencuar llojet faunistike, të Listës së IUCN-s, ku: 1 lloj, Seriozisht të rrezikur, 12 lloje, Thuajse të rrezikur, 9 lloje, Vulnerabile, 76 lloje, Jo shqetësuar, 2 lloje, Nuk ka të dhëna dhe 18 lloje, Jo në listën e IUCN-s.

Në park janë shpallur disa monumente natyre me vlera shkencore, didaktike dhe turistike: Ishulli i Maligradit, Zgavra e Zaverit, Shpella e Trenit, Gurët Mumie në Tren, Dushqet e Manastirit, Venjat e Kallamasit (Juniperus excels), etj. Parku ka edhe pasuri kulturore, ku bëjnë pjesë edhe 11 kisha të mëdha e të vogla bizantine, tre prej të cilave janë të njohura si “kishat e eremitëve”, të gdhendura në gur. Më e vjetra prej tyre është e shek. XII, ndërsa më e reja e shek. XIV.

Ndodhet në vargun Krujë-Dajt. Zona ndërtohet nga gëlqerorët e Trias-Jurasit dhe të Kretës së sipërme, nga magmatiket (ultrabaziket) dhe pjesërisht nga Flishe, mbi zonën tektonike të Krastë-Cukalit dhe të Krujës. Pjesët më të ulëta të tyre, sidomos në krahët perëndimor të strukturave, mbulohen nga flishi i Krastë-Cukalit. Në zhvillimin morfologjik të vargut malor një rol të madh kanë luajtur thyerjet tektonike dhe zhvillimi i vrullshëm neotektonik PliocenKuaternar.

Rrjedhim i këtij copëtimi dhe i larmisë morfologjike e litologjike është formimi i një relievi me kontraste të theksuara, i ndarë në male të veçanta. Vargu kodrinor Krastë-Shelbun fillon nga gryka e përroit të Zezës deri në kodrën e Shelbunit, duke u kufizuar në lindje, nga vargu malor Krujë-Dajt e Mali i Velës dhe në perëndim, nga fusha e Tiranës dhe e Lezhës. Përfaqësohet kryesisht nga një serë kodrash me lartësi 300-500m, që janë përçarë tërthor nga përroi i Zezës, i Drojës, etj.

Si rezultat i lëvizjeve ngritëse sipërfaqja e tarracës detare sot gjendet në lartësi të ndryshme mbi nivelin e detit. Niveli i dytë i tarracës së vjetër detare dallohet qartë në Krastën e Krujës, që ndan vargun Krujë-Dajt nga kodrat e Krastës (në jug të vargut); kurse niveli i tretë gjendet me poshtë rreth 60m mbi nivelin e detit.

Kodrat e Krastës, shtrihen nga përroi i Zezës, deri afër fshatit Gjorm, kanë drejtim veriperëndim-juglindje. Në përgjithësi ka shpate asimetrike, për shkak të një thyerjeje tektonike që kalon në perëndim, të tyre dhe të përbërjes së ndryshme litologjike (karbonatike në pjesën qendrore dhe terrigjene në skajin verior dhe jugor). Në pjesën qendrore gjenden gjurmë të tarracave detare Kuaternare, dëshmi e abrazionit detar të dikurshëm.

Dukuritë e format karstike janë mjaft të zhvilluara, veçanërisht; ato sipërfaqësore, pjesërisht edhe nëntokësore. Në skajin verior, vargu vjen duke u ulur për shkak të zhytjes së strukturës të Makareshit, nën depozitimet neogjenike.

Vargu kodrinor i Krastës ndërpritet tërthor nga lugina e përroit të Zezës, e përroit të Drojës etj, të cilët kanë thelluar shtratin e tyre gjatë ngritjes neotektonike. Veçori karakteristike janë ngushtimet që pësojnë, kur kalojnë nëpër shkëmbinjtë gëlqerorë dhe zgjerimet, kur futen në shkëmbinjtë terrigjene.

Zona Krastë-Verjon përfaqëson një ekosistem kompleks kodrinor. Mbulesa bimore është relativisht e varfër. Brezi i ulët (deri në 600m) është i veshur me makje (Mare, Shqopë, Ilqe, Xinë, Mretë, Krifshë, Dëllinjë e kuqe etj., etj.). Këto përbëjnë bimësinë karakteristike përherë të blertë, deri në brendësi të luginave lumore. Në pjesët e tjera, si pasojë e rritjes së lartësisë, ndodhin ndryshime në mbulesën bimore. Pyjet halorë janë kryesisht ripyllëzime me pisha mesdhetare.

Bazuar në përditësimin e fundit (Nëntor 2019) të “Krastë-Verjon” është evidencuar: 1 tip habitati natyror, sipas Listës së Habitateve të NATURA 2000.

Gjithashtu, janë evidencuar lloje faunistike si: 1 lloj, Të rrezikuar, 8 lloje, Thuajse të rrezikuar, 6 lloje, Vulnerabile, 47 lloje, Jo shqetësues, 2 lloje, Nuk ka të dhëna dhe 14 lloje, Jo në listën e IUCN-s.

Ndodhet nga 695-2,288 m mbi nivelin e detit. Përfshin trevën përreth liqenit të Ohrit, brenda kufirit shtetëror me Maqedoninë e Veriut. Dallohet për larminë e theksuar të peizazheve, ekosistemeve dhe kontrasteve natyrore. Në përbërje të tij hyjnë: Liqeni i Ohrit (sit i trashëgimisë natyrore botërore), gropa e Pogradecit, pragu i Çërravës, Mali i Thatë dhe pjesa lindore e Malësisë së Mokrës.

Liqeni i Pogradecit, është liqeni më i thellë tektonik në Ballkan (289m). Përfshin një sipërfaqe prej 358.2km², ku 109 km² i takon Shqipërisë. Lartësia e Liqenit është 695m mbi rrafshin e detit. Vija bregliqenore është 87.5km e gjatë, nga të cilat i takojnë 31.5km Shqipërisë dhe 56km Maqedonisë Veriore.

Niveli i ujit të Liqenit është zvogëluar gradualisht me kalimin e kohës. Dëshmia e kësaj është e dukshme në tarracat përgjatë liqenit. Tarracat përgjatë anëve të liqenit paraqesin disa nga fushat më produktive për bujqësi (Buçimash, Lin, Struga, Ohër). Ishujt e lashtë të Lini dhe Ohri janë shndërruar në gadishuj. Fusha e Lini ka ruajtur qartë gjurmët e origjinës së saj liqenore (terren i lagësht dhe ngjyra e zezë e aluviumit).

Mali i Thatë dhe Mali i Galicicës janë shumë poroze, me një kapacitet të lartë për transport ujor. Për shkak dhe përmbajtjes së ujit, shkëmbinjtë e zonës Prespa-Ohër klasifikohen si akuiferë porozë, akuiferë karstikë dhe të copëtuar dhe akuiferë të thyer.

Përbërja gjeologjike është e shkëmbinjve karbonikë. Liqeni i Ohrit e merr ujin si nga rrjedha ujore sipërfaqësore, edhe nga rrjedhja nëntokësore si dhe nga Liqeni i Prespës. Rreth 50% e ujit në burimet e Shën Naumit dhe Tushemishtit në bregdetin jugor të Liqenit të Ohrit janë nga Liqeni i Prespës.

Gropa e Pogradecit, zë pjesën jugore dhe jugperëndimore të gropës së Ohrit/Pogradecit dhe përfshin fushën e Buçimasit e rripin bregliqenor perëndimor. Shtrihet nga 695m (niveli i liqenit) deri në rreth 800m, me mbizotërim të lartësive rreth 700m. Relievi dallohet për larminë morfologjike e morfogjenetike. Me shkëputjet e reja tektonike dhe përbërjen nga konglomerate dhe gëlqerorë lidhen thepisjet e shpateve, dukuri më e shprehur në konglomeratët e Kalasë së Pogradecit dhe në gëlqerorët e Gurit të Kuq.

Në gropën e Pogradecit brigjet e liqenit janë të tipit akumulues dhe abraziv, me mbizotërim të tipit të parë. Ky tip bregu shtrihet gjatë brigjeve të fushës së Buçimasit (Tushemisht-rrëza e Kalasë), gjatë koneve të mëdha akumuluese si dhe në brigjet veriore e jugore të fushës së Linit. Lumenjtë që derdhen aty, sjellin materiale shumë të imëta, që akumulohen në grykëderdhjet e tyre, duke formuar në bashkëveprim me valëzimin e liqenit plazhin. Bregu i ulët përgjatë koneve të depozitimit të përrenjve të Memëlishtit, Përroit të Bardhë etj, ndryshon nga bregu i ulët që përmendëm më lart. Përrenjtë mbushën gjiret e dikurshme, të ndihmuar në këtë proces edhe nga tërheqja e liqenit. Konet e tyre përbëhen nga materiale tepër të trasha, por rrjedhjet ujore i kanë copëtuar, duke u dhënë brigjeve të ulëta pamje të çrregullt.

Hidrografia përbëhet nga disa përrenj të vegjël dhe nga burimet e shumta karstike: të Drilonit dhe të Tushemishtit, uji i të cilëve vjen nga liqeni i Prespës së Madhe dhe kreshta e Malit të Thatë. Regjimi hidrologjik i zonës karakterizohet nga një shpërndarje jo e rregullt sezonale dhe hapësinore e reshjeve. Masat kryesore ujore që rrjedhin në Liqenin e Ohrit janë burimet që rrjedhin nga Mali Galicica, dhe uji sipërfaqësor që rrjedh nga degët e tij.

Lumi i Pogradecit rrjedh nëpër qytetin e Pogradecit dhe origjina e tij është në malet përreth qytetit. Karakteristika kryesore është pjerrësia, rreth 9.2%, që paraqet një kërcënim për qytetin e Pogradecit gjatë stuhive të mëdha.

Lumi Verdovës derdhet në pjesën jugperëndimore të Liqenit të Ohrit.

Klima, kushtëzohet sidomos nga faktorët vendorë: ndikimi i liqenit, që zbut klimën e saj në dimër, kurse në stinën e verës e freskon.

Peizazhi i mbrojtur i Pogradecit përbën një ekosistem natyror kompleks ujor dhe tokësor. Përfshin disa nivele vegjetacioni të dalluara mirë, bazuar në kushtet klimatike dhe bio-fizike të zonës. Pyjet e lisit mbizotërojnë kodrat lindore të zonës dhe kodrat e Malit të Thate, si dhe pjesën e poshtme të kodrave në perëndim, në liqen, deri në 1,400m.

Llojet e rëndësishme përfshijnë llojet e dushqeve si: Quercus frainetto, Q. Pubescens, Q. Trojana, Q. Petrea dhe Q.cerris; llojet e tjerë: Carpinus orientalis, Ostrya carpinifolia, Fraxinus ornus, Prunus spinosa dhe Acer campestre. Sidoqoftë, pasi një pjesë e madhe e tyre janë degraduar, habitati pyjor është ndryshuar në shkurre me gjelbërim të përhershëm të Juniperus foetidissima, J. Oxycedrus dhe Buxus sempervirens. Në zonat më të ftohta pylli i lisit plotësohet gjithashtu nga Fraxinus excelsior dhe Acer opalus subsp. obtusatum.

Sipërfaqe të konsiderueshme zënë ripyllëzimit me Pisha e Zezë (Pinus nigra).

Në lartësi 1,200m, në kodrat në perëndim të liqenit, peizazhi karakterizohet nga pylli i degjeneruar i Ahut (Fagus sylvatica), Lajthia (Corylus avellana) dhe Shkoza e zezë (Carpinus orientalis).

Pylli i Gështenjës (Castanea sativa) mbizotëron në veri me shpatet e jugut drejt qytetit të Pogradecit dhe Buçimasit, kryesisht në kodrat afër Pogradecit, Verdovës, Gështenjasit dhe Leshnicës, në një lartësi mesatare midis 700-1,000m.

Zonat malore të Malit të Thatë karakterizohen nga bimësia e kullotave malore dhe alpine, 1,800- 2,200m. Në livadhet alpine mbizotërojnë kryesisht llojet: Arabis alpina, Aster alpinus, Achilea atrata, Festuca sp., Nardus rrepta, Juniperus communis, Vaccinum myrtillus,Potentilla erecta, etj.

Bimët më të zakonshme mjekësore janë: Gentiana lutea, Urtica dioica, Origanum vulgare, Thymus serpyllum, Trifolium campestre, Rosa canina, Salvia officinalis, etj.

Kullotat, tokat e punueshme dhe tokat e punueshme të braktisura ofrojnë mbështetje për llojet e shpendëve, kalimtarë të tjerë të vegjël.

Zogjtë më tipik janë kryesisht rendi Passeriformes (Parus major, Parus caerueleus, Parus lugubris, etj), Coturnix coturnix,. Erithacus rubecula, Passer localus, Troglodytes troglodytes, Alaudidae, Sylvia atricapilla, Sylvia cantillans, Sylvia melanocephala, Emberiza spp, Cettia cetti, Hippolais pallida, Upupa upupa, Regulus regulus, R. ignicapillus, Carduelis carduelis, Merops apiaster, Turdus merula, Garrulus glandarius, Picus viridis, Dendrocopos syriacus, Dendrocopos minor.

Llojet më të shpeshta të gjitarëve në zonën janë: Lundërza (Lutra lutra), Ariu i murmë (Ursus arctos), Ujku (Canis lupus), Kaprolli (Capreolus capreolus), Derri i egër (Sus scrofa), të tjera dhe gjitarë më të zakonshëm janë: Martes foina, Meles meles, Mustela nivalis, Vulpes vulpes, Sciurus vulgaris, Lepus europeus, Erinacues concolor, Glis glis, Apodemus flavicollis, A. sylvaticus, Talpa stankovici, etj. Po kështu takohen edhe Lakuriqët kryesisht Myotis nattereri, Nyctalus leisleri, Rhinolophus ferruequinum, R. blasii.

Amfibët dhe zvarranikët janë të zakonshëm të lidhur me habitate të ndryshme gjatë ciklit të jetës së tyre; veçanërisht habitatet ujore për riprodhim dhe funksione të tjera. Në zonën mund të vërehen kryesisht lloje të zakonshme, si: Triturus cristatus, T. Vulgaris, Salamandra salamandra, Bombina variegata, Rana balcanica , Rana dalmatina, Rana graeca, Bufo viridis, Hyla arborea, Emys orbularis, Natrix natrix,.Podarcis muralis, Lacerta viridis, Testudo Hermanni, Vipera amodytes, Coluber spp., etj.

Flora dhe fauna dhe shkalla e biodiversitetit në Liqenin e Pogradecit është e lidhur fort me cilësinë e ujit të liqeneve dhe kushtet e ekosistemit. Bimësia bregdetare e Liqenit të Pogradecit është e pasur me 125 lloje, nga të cilat 9 lloje janë bimë ujore.

Llojet më të zakonshme janë: Phragmites australis, Potamogeton spp., Chara spp., Ceratophyllum spp., Myriophyllum spp. etj. Bimësia luan një rol të rëndësishëm që funksionon si filtra biologjikë dhe mekanikë të ndotësve organikë dhe inorganikë. Bimësia ujore është gjithashtu e një rëndësie të madhe në erozionin dhe kontrollin e rrjedhës së ujit. Më tej, bimësia krijon një habitat vendas për lloje të ndryshme jovertebrore dhe vertebrore, dhe funksionon si tokë shumimi për shumë peshq dhe vend mbrojtës nga grabitqarët.

Fauna bentike e Liqenit të Pogradecit përmban një dendësi të lartë dhe shumëllojshmëri të llojeve arkaike, endemike dhe të rralla. Sfungjeri i rrumbullakët (Ochridospongia rotunda) gjendet vetëm në Liqenin e Pogradecit dhe është një lloj endemik dhe i rrallë. Grupi më i zakonshëm dhe i bollshëm janë Gastropodët (kërmijtë), dhe shumica e tyre në liqen janë lloje endemike. Niveli i lartë i endemizmit është i përfaqësuar edhe në taksonet e tjerë, si Triclads (Tricladida), Krimbat (Oligochaeta), Leeches (Hirudinea), Karkalecat (Ostracoda), Krustacet (Amphipoda) dhe (Isopoda).

Phyto dhe zooplankton, mikroalgat, janë tregues biologjikë dhe shumë të ndjeshëm ndaj ndryshimeve në regjimin/cilësinë e ujit. Fitoplanktoni përfaqësohet nga Cyclotella ocellata, Achnanthes minutissima, Achnanthes biasolettiana, Fragilaria capucina, etj. Llojet e ujërave eutrofike ose poltrofike janë Coccones ipediculus, Cymbella minuta, Gomphonema minutum, etj.

Zooplankton gjithashtu mund të përdoret si tregues i ndjeshëm i kushteve të ekosistemit të liqenit. Komunitetet e Zooplanktonit përbëhehen kryesisht nga Gastropuss tylifer, Keratella cochlearis, Filina terminalis; Dafnia pulicaria dhe Eudiaptomus gracilis.

Fauna e peshkut të Liqenit të Pogradecit përmban 60% të llojeve endemike të peshqve. Takohen 21 lloje vendase të peshqve, nga të cilat 11 shfrytëzohen për tregëti, përfshirë edhe dy salmonidet e mirënjohur, Korani (Salmo letnica) dhe Belushka (Salmothymus ohridanus). Gjithashtu, lloje të rëndësishme për peshkim janë: Alburnus alburnus, Cyprinus carpio, Anguilla anguilla, Rutilus rubilio ohridanus, etj.

Pellgu ujëmbledhës i Liqenit të Pogradecit janë identifikuar 23 lloje shpendësh, si: Fulica atra, Netta rufina, Athya Fuligula. Anser albifrons, Podiceps nigricollis, Tachibaptus ruficollis, Phalacorcorax pygmaeus, Pelecanus crispus, Ciconia ciconia, Circus cyaneus, etj.

Liqeni i Ohrit dhe liqenet e Prespës përbëjnë një bërthamë të rëndësishme të Rezervës së Biosferës. Numri i madh i fosileve të gjalla të llojeve endemike, parruazorë (sidomos molusqe gastropodë) dhe rruazorë (peshq), i japin liqenit vlera të trashëgimisë botërore.

Në territorin e PM janë evidencuar: 13 tipe habitatesh natyror, sipas Listës së Habitateve të Natura 2000, 12 lloje, floristike të rëndësishme dhe 9 lloje, endemike, 2 lloje, i përkasin aneksit IV, të Direktivës së Habitatit, dhe 1 lloj, Konventës e Bernës.

Liqeni i Ohrit dallohet për numrin e lartë të llojeve endemike të algave një qelizore ose diatomeve me mbi 80 lloje. Në liqen rritet gjithashtu edhe një makro algë endemike, Shara e Ohrit (Chara ohridana), kurse në habitatet tokësore krahas llojeve obligate të mjediseve serpentiore Festukops i serpentinës (Festucopsis serpentini) gjenden edhe 3 lloje të tjera endemike: Luleshurdha (Taraxacum ohritense, Taraxacum oppidanum dhe Taraxacum meyeri).

Më 5 Korrik 2019, për shkak të pasurisë së lartë biologjike dhe kulturore të Liqenit të Ohrit, pjesa shqiptare e tij bashkë me zonën përreth, u përfshi në Listën e Trashëgimisë mikse Natyrore dhe Kulturore Botërore të UNESCO-s.

Përbëhet nga dy pjesë: Pishë Poro dhe Narta. Akumulimi, në zonën e Pishë Poros, aktualisht, zhvillohet në të dy anët e grykëderdhjes së kanalit kullues të Povelçës, në rreth 7 km gjatësi. Për këtë flasin: ndryshimi drejt veriperëndim i grykëderdhjes së kanalit të Povelçës; rritja e shpejtë e gjerësisë së plazhit, rreth 400-500m, me ritëm vjetor të akumulimit 40-50m. Karakteri i sheshtë i plazhit, pa duna, me gjerësi shumë të madhe të pjesës sterile (pa bimësi), flet për moshën vetëm disavjeçare të tij; bunkerët, të vendosur rreth 100m larg vijës detare, aktualisht ndodhen mbi 500m, në brendësi të detit.

Laguna e Nartës (41,5km²), bën pjesë në lagunat e mëdha të bregdetit tonë të Adriatikut. Në skajin jugor të lagunës ngrihen kodrat e ulëta terrigjene të Triportit, të cilat, nëpërmjet brezit litoral, lidhen me skajin jugor të deltës së Vjosës. Ky brez litoral, i mbuluar në pjesën më të madhe me pisha, veçoi lagunën nga deti. Në të janë dy kanale natyrore, nëpërmjet të cilave laguna e Nartës komunikon me detin. Laguna ka thellësi të vogël, mesatare 1,2m dhe maksimalja rreth 2m. Kodra e ulët e Zvërnecit formon një ishull në lagunë. Pjesa veriore e lagunës është kthyer në kripore në fillimet e viteve 1950. Kriporja zë rreth 1,500ha dhe ndahet nga laguna me argjinaturë. Përbëhet nga shumë pellgje të cekëta dhe ishuj të vegjël, të përshtatshëm për shpendët folezues të ujit. Dallohet për botë të gjallë të pasur dhe të larmishëm, ku dallohen shpendët ndenjëtarë dhe shtegtarë.

Laguna e Kallëngës (450ha), është lagunë e cekët. Lidhet me detin me kanal të hapur kohët e fundit. Përdoret për peshkim, në grykën e kanalit, ku është vendosur dajlani.

Pjesa më e madhe e tokave të Myzeqesë së Vlorës janë të hirta kafe livadhore. Në të dy anët e rrjedhjes së lumenjve gjenden toka aluvionale dhe në brezin bregdetar toka të kripura.

Bimësia natyrore tani ruhet vetëm në sektorë të veçantë e të vegjël, sidomos në brezin bregdetar. Vendin e tyre e kanë zënë bimët e kultivuara.

Laguna e Nartës së bashku me deltën e Lumit Vjosa, Lagunën e Kallëngas dhe Kepin e Dajlanit, janë formuar nga prurjet aluvionale të Lumit të Vjosës dhe karakterizohet nga cektësia dhe përmbytja herë pas hershme.

Rajoni është i njohur për florën e veçantë dhe larminë e habitateve, me vlera të veçanta shkencore, ekologjike (shumë gjallesa të rralla) dhe ekonomike (bimë mjekësore, aromatike, industriale dhe dekorative). Mendohet se në të rriten të paktën 800 bimë enësore. Takohen rreth 25 lloje bimësh të rrezikuara. Me interes të madh cilësohet sidomos Orchis albanica dhe forma hibride Orchis paparisti, ndërsa 67 lloje cilësohen me interes ekonomik dhe shkencor.

Në këtë rajon, dallohen tipe të ndryshëm habitatesh natyrore me shtrirje tepër të kufizuar; gjysmënatyrore dhe artificiale me shtrirje dominuese; habitate ujore dhe tokësore, të përbëra nga shumë nënhabitate, si: këneta të përkohshme e të përhershme, kanale kullimi dhe ujitjeje,

rezervuarë me ujë të ëmbël, pyje aluvionale dhe të pishës, bimësi mesdhetare në ishullin e Zvërnecit dhe në kodrat rrethuese.

Kënetat me pak kripësi mbizotërohen nga Ranunculus spp, Chara spp. etj. Në sektorët me kripësi më të lartë dominojnë: Chara canescens, Ruppia maritima dhe Zannichellia pedunculata. Gjatë verës së thatë, mbulohen nga Suaeda maritima, Suaeda splendens etj., ndërsa në sektorët që janë nën trysninë e kullotjes, zhvillohen komunitete Scirpus spp etj.

Fundet e lagunave të kripura mbulohen nga Zostera noltii, mbizotëruese, dhe Ruppia cirrhosa. Të dy llojet, si dhe disa alga, përfaqësojnë biocenozën më të rëndësishme të lagunës së Nartës. Zonat përreth lagunave dhe kënetave në jug të Vjosës popullohen nga disa komunitete bimore, si: Salicornia spp., Arthrocnemum spp., Salsola soda, Limonium spp. Zvogëlimi i kripësisë shoqërohet me rritjen e numrit të llojeve si Arthrocnemum fruticosum, A. perenne etj.

Kanalet ujitëse e kulluese dhe rezervuarët e ujit të ëmbël, strehojnë bimësi komplekse, që, në varësi të thellësisë dhe të kripësisë, përbëhet nga përzierje tipash të vegjetacioni të kënetave të përkohshme dhe të përhershme. Mbizotëron bimësia halo-higrofile e përfaqësuar nga Phragmites australis, Typha angustifolia etj. Tipat e tjerë të bimësisë përfshijnë algat lundruese Lemna minor, Spyrodela polyrhiza etj. Në rezervuarët e ujit të ëmbël mbizotërojnë kryesisht kallamishtet me Phragmites australis, Scirpus maritimus etj., që janë habitat i vlefshëm, si burim i ujit të ëmbël për shumë kafshë të egra.

Pyjet aluvionale në shtratin e lumit janë me dy kate. I pari përfaqësohet kryesisht nga kallamishte dhe lloje të tjera hidrofile; i dyti kryesisht nga klasa Phragmitetalia, me mbizotërim të shoqërimit Phragmites australis, me plasticitet ekologjik mjaft të lartë dhe shtrirje nga brigjet e lumenjve deri larg tyre, ku gjenden llojet: Populus alba, Populus nigra, Salix alba, Salix purpurea, Salix amplexicaulis, Alnus glutinosa, Platanus orientalis, Ulmus minor, Ulmus glabra, Fraxinus angustifolia etj.

Bimësia barishtore, në përgjithësi e varfër, përfaqësohet nga Equisetum telmateia, Prunella vulgaris etj. Në sektorët e lumit me rrymë të fortë dhe substrat zhavorror, rriten shkorrete me drurë, si Rrapi (Platanus orientalis), Shelgjet (Salix elaeagnos), Marina (Tamarix parviflora) etj. Në pjesën e poshtme të lumit, ku rryma dobësohet dhe me substrat ranor dhe argjilor, bimësia dominohet nga Alnus glutinosa, Fraxinus angustifolia, Ulmus minor, Quercus robur (rrallë), Populus alba etj.

Pylli i Pishës shtrihet në sistemin e dunave. Pishat janë mbjellë 40-50 vjet më parë. Ky formacion përfaqësohet nga disa lloje pishash, më të zakonshmet janë Pinus maritima, P. pinea dhe P. pinaster. Kati shkurretor i tij përfaqësohet nga lloje mesdhetare, si Pistacia lentiscus, Erica manipuliflora, Myrtus communis etj. Midis këtyre komuniteteve natyrore, ka breza të kultivuar, me lloje të ndërfutura të Acacia saligna, Agave americana.

Ishulli i Zvërnecit mbulohet nga pylli i Selvisë (Cupressus sempervirens), në shoqërim me Quercus ilex, Quercus pubescens dhe Pinus spp. Kati i shkurretave përbëhet nga lloje si: Myrtus communis, Pistacia lentiscus, Laurus nobilis etj. Kati barishtor ka pak lloje, si Chrysopogon gryllus, Asparagus acutifolius etj.

Rajoni ka larmi kafshësh: insekte, peshq, amfibë, reptilë, gjitarë dhe sidomos shpendë. Studimet tregojnë se takohen rreth 390 lloje jo-rruazorësh, si: molusqe, flutura, krahëfortë, krustace dhe ekinodermate; 102 lloje peshqish, si: Ngjala (Anguilla anguilla), Kocja (Sparus aurata), Levreku (Dicentrarchus labrax), Qefulli (Mugil cephalus), Aterinat (Aterina sp.) etj.; 9 lloje amfibësh; 26 lloje reptilësh, si: Natrix natrix, Malpolon monspensulanum, Testudo hermanni etj.; 192 lloje shpendësh, sidomos të ujit, dimërues dhe folezues.

Narta është laguna e dytë në vend për nga rëndësia për shpendët e ujit, një IBA e rëndësishme. Më të zakonshme janë rosat dhe bajzat. Gjatë sezonit të folezimit, Narta kthehet në vendin e shumimit për shpendësh uji. Afro 88% e tyre përqendrohet në kriporet. Narta është vendushqimi për pelikanin (Pelicanus crispus), por takohen rregullisht flamingot (Phenicopterus ruber).

Regjistrohen 32 lloje gjitarësh, të cilët dominohen nga brejtësit e ndjekur nga lakuriqtë e natës dhe llojet mishngrënëse. Ky rajon është një nga zonat kryesore bregdetare për gjitarët me rëndësi rajonale, kombëtare dhe ndërkombëtare. Dallohen katër lloje gjitarësh të vegjël: dy insektivorë (Talpa caeca dhe Talpa stankovici) dhe dy brejtës (Pitymys thomasi dhe P. felteni), të cilët janë endemikë për Ballkanin Perëndimor dhe/ose rajonin mesdhetar. Katër lloje të rralla janë banorë të përhershëm ose vizitorë: Rhinolophus blasii, Myotis myotis, Mus spicilegus (abboti) dhe Stenella coeruleoalba.

Janë evidentuar 18 tipe habitatesh, sipas Listës së Habitateve të Natura 2000, prej të cilave 6 tipe habitatesh të listuara si prioritare, të cilat kërkojnë masa specifike për ruajtje.

Bazuar në përditësimin e fundit (Nëntor 2019) të “Nartë-Vjosës” janë evidencuar 7 lloje, floristike të rëndësishëm, 1 lloj, endemik dhe 2 lloje, të përfshira në Aneksin IVb, të Direktivës së Habitateve.

Gjithashtu, nga llojet faunistike: 3 lloje, Seriozisht të rrezikuar, 2 lloje, Të rrezikuar, 11 lloje, Thuajse të rrezikuar, 8 lloje, Vulnerabile, 81 lloje, Jo shqetësues, 3 lloje, Nuk ka të dhëna dhe 21 lloje, Jo në listën e IUCN-s.

Ndodhet midis fshatrave Nikolicë dhe Arrëzë, në juglindje të maleve të Moravës. Në pjesën më të sipërme të pellgut ujëmbledhës të Lumit të Devollit, në lartësitë nga rreth 1,0001,800m mbi rrafshin e detit.

Dallohet për ndërtim fiziko-gjeografik të ndërlikuar. Përbëhet nga magmatikë, terrigjenë dhe shumë pak nga gëlqerorë. Shtrihet në sektorin e Llofkës me reliev të çrregullt, më tepër në formën e blloqeve: Mali i Kuq, i Llofkës, i Furkës dhe i Badaroshës. Dy të parat përbëhen nga ultrabazikë, kanë formën e kupolës, me morfologji të butë, por me shkallë të madhe copëtimi. Gjenden cirqe të thjeshta, ku zënë fill luginat, me shpërndarje rrezore.

Mali i Furkës dhe i Badaroshës përbëjnë blloqe gëlqerorësh, me kontraste më të theksuara. Pjesët e sipërme të tyre janë të sheshta e të valëzuara lehtë, me forma karstike: lugina, hinka, gropa. Në rrethinat e tyre dalin burime të shumta ujore.

Format akullnajore në këto male kanë shtrirje më të madhe, por ruhen më pak për shkak të veprimit në to të karstit. Në një cirk akullnajor zë fill Lumi i Devollit. Në vijim, lugina e tij merr formën e grykës depërtuese në masivin gëlqeror të Badaroshës, të formuar prej karstit në shkëputjen tektonike.

Është zonë ndërkufitare me rëndësi për shkëmbimin e elementeve faunistike dhe floristike me Greqinë. Ka mjaft bimë të rralla dhe nënendemike. Pylli dominohet nga Ahu (Fagus sylvatica), i shoqëruar nga Bredhi i Maqedonisë (Abies borisii regis), më rrallë nga Pisha e zezë (Pinus nigra) dhe Qarri (Quercus cerris). Kati shkurror përbëhet kryesisht nga Murrizi (Crataegus heldreichii), Dëllinja e zezë (Juniperus communis), Xërxelja (Daphne mezereum) etj. Buzë pyllit takohen Lajthishte (Corylletum avellanae), Dardha e egër (Pyrus pyraster), ndërsa në shtretërit e përrenjve takohen formacione me Shelg (Salix ssp). Bimësia barishtore dominohet nga Fagetum ssp., Asperula odorata, Calamintha grandiflora etj.

Është bërthamë dhe biokorridor për kurrizorët e mëdhenj: Ariu (Ursus arctos), Ujku (Canis lupus), Dhia e egër, Kaprolli, që i japin rëndësi ballkanike.

Rajoni i Nikolicës, kryesisht, përfaqësohet nga Dushkaja dhe Ahishte. Mendohet të jenë të pranishëm 3 tipe habitati natyror; 1 lloj i rëndësishëm floristik dhe nga llojet faunistike, që frekuentojnë zonën, mendohet: 9 lloje Thuajse të rrezikuar, 8 lloje Vulnerabile, 47 lloje Jo të shqetësuar, 2 lloje Nuk ka të dhëna dhe 13 lloje Jo në listën e IUCN-së.