Paneli i tryezës përbëhej nga znj. Daniel Pirushi, Drejtor i Përgjithshëm i Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura, z. Florind Cerhozi, Sekretar i Përgjithshëm, Bashkia Krujë, z. Muharrem Loka, inxhinier pyjesh, z. Xhulian Kafeshiu, bashkia Krujë, z. Roland Palushi, Ecotour Albania.

Fokusi kryesor i bashkëbisedimit mes panelistëve dhe të ftuarve ishte njohja e vlerave natyrore, promovimi i tyre për një zhvillim të kontrolluar të turizmit kulturor, historik dhe natyror. Qafështama ruan një bimësi të pasur e të shumëllojshme, me shtrirje vertikale, shquhet për pyjet e dominuara nga Pisha e Zezë dhe Ahu, në lartësitë mbi 800-900m, me dushqe e shkozë.

Në park janë identifikuar disa lloje amfibësh, zvarranikësh, shpendësh dhe gjitarësh. Vlerat  kurative të parkut lidhen me klimën e shëndetshme, peizazheve, ajrin e pastër, aromën e këndshme të pyllit të pishave. Ndër burimet ujore përmendet Kroi i “Nënës Mbretëreshë”, me status monument natyre, në lartësinë rreth 1 100 m mbi nivelin e detit, me ujë të pastër, të ftohtë dhe kurativ, zonë e cila shërben për kurimin e sëmundjeve të mushkërive. Kroi emrin e ka marrë marrë që në vitet ’20 të shek XX-të, pasi prej tij merrej uji për familjen mbretërore në Tiranë.

Për të vizituar Parkun Natyror të QafëShtamës duhet të marrësh rrugën automobilistike Krujë-QafëShtamë. Në afërsi me parkun, në Bashkinë e Krujës ndodhen edhe disa monumente te rëndësishme natyrore, kulturore dhe shpirtërore, që tërheqin vizitorë vendas dhe të huaj, si: qyteti antik Albanopoli, Shpella e Sari Salltikut, Shkëmbi i Vajës, Gryka e Zezë, Kroi i Nënës Mbretëreshë, Masivi i pishës  së zezë Qafshtamë, Rrapi i Ballabanecit, Rrapi i Buranit, Rrapi i Taslloit, Rrapi Kryeshkozë, Rrepet e Arramerasit (Fushë Krujë), të cilat rrisin numrin dhe llojin e atraksioneve dhe itinerareve, që turistët mund të vizitojnë përgjatë vizitave një apo disa ditore në Krujë, Qafështamë dhe rrethinat përreth. Vetëm përgjatë muajt korrik parku është vizituar nga 13,200 turistë, ndër ta 9,800 vendas dhe 3,400 të huaj.

Natyra shqiptare është e mrekullueshme, ekosistemet natyrore të zonave të mbrojtura janë pasaporta jonë me vlerë, e cila hap dyert për projekte dhe nisma miqësore, por edhe zhvilluese e përfituese për komunitetet dhe turistët. Diversifikimi i ofertave dhe destinacioneve shpie në një turizëm të qëndrueshëm e të përgjegjshëm, ashtu siç edhe ne synojmë.

Parku Kombëtar “Alpet e Shqipërisë” u shpall me vendim të Këshillit të Ministrave nr. 59, datë 26.1.2022, të cilit iu bashkuan ekosistemet natyrore “Lugina e Valbonës”, “Theth” dhe “Lumi i Gashit”. Alpet më një sipërfaqe prej 2,020km², përbëjnë terrenin malorë dhe të veçantë të vendit tonë. Alpet tona mundësojnë turizmin natyror malor falë majave të thepisura, kullotat alpine, pyjet e dendura; ku liqenet e lumenjtë janë në harmoni të vërtetë me natyrën. Ekosisteme të ndryshëm ndërlidhen së bashku, duke krijuar peizazhe të mrekullueshme natyrore, që grishin kuriozitetin dhe kërshërinë e turistëve vendas e të huaj, për të njohur madhështinë e natyrës dhe njerëzve që jetojnë aty.

Monumente të shumta natyrore si kanione, shpella e biomonumente të shumta dhe statusi zonë e mbrojtur janë garancia për jetëgjatësinë e këtyre bukurive natyrore jo vetëm në të tashmen por edhe në të ardhmen. Një potencial tjetër i çmuar i Alpeve shqiptare është pasuria kulturore, mikëpritja dhe bujaria e pakursyer e banorëve të zonës.

Nga ekspertët e turizmit dhe specialistët tanë në zona të ndryshme të vendit themi me siguri se turistët vlerësojnë më së shumti turizmin që zhvillohet në rivierë dhe zonat malore. Në alpe ata gjejnë shtigje, eksplorojnë terrene të vështirësive të ndryshme, për të cilët rekomandohet domosdoshmërisht një guidë e çertifikuar, që e njeh mirë zonën, të papriturat dhe vështirësitë e saj.

Nëse dikur Edith Durham e ka vlerësuar zonën si “izolim madhështor nga e gjithë bota” ndoshta sot një tjetër i huaj do t’i vlerësonte aplet si “madhështia e admirueshme për çdo turist që dashuron natyrën”.

Shebeniku strehon një mori llojesh të rralla dhe endemike të bimëve, kafshëve dhe këpurdhave. Flora e tij përmban ahun, bredhin, pishën, lisin, shelgun dhe bredhin e argjendë evropian në shpatet veriore. Përsa i përket faunës aty gjen specie të rralla si rreqebulli ballkanik e kafshë të tjera si: ariu kafe, ujku gri, dhia e egër, derri i egër, kaprollin, gjeli i egër, shqiponja, lundërza, macja e egër dhe trofta e malit që gjendet në lumenjtë e tij.

Në park ka shumëllojshmëri bimësh mjekësore si sanzi, krenza, lulebalsami, bliri, vaji i malit etj. Turizmi në zonë ka filluar vitet e fundit, i cili më së shumti përqendrohet në zonat me tradita, me shtëpi karakteristike ndërtuar me mure guri trekatëshe shumëvjeçare që i përgjasin kullave. Ka shumë festa që zhvillohen në këtë zonë si festa “Dorëz”, festa e Shëngjergjit në Steblevë, festa e Rrajcës, festa e Lunikut, festa e Qarrishtës e shumë të tjera, që organizohen pothuaj në çdo fshat e me diversitet si me kostume popullore ashtu edhe doket e tyre, këngët vallet etj. Të apasionuarit e sportit mund të zhvillojnë alpinizëm në majat e Shebenikut apo Kallkanit, sporte në ujërat e lumenjëve dhe hiking në të gjithë sipërfaqen e parkut.

Për të gjitha përsa më sipër u mblodhëm në Steblevë, pranë tryezës së gjelbër të datës 27 qershor. Paneli kryesor, i cili mbajti edhe peshën kryesore të diskutimit, përbëhej nga z. Mariglen Disha, Kryetar Bashkia Librazhd, znj. Daniel Pirushi, Drejtor i Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura, z. Alban Çekrezi, Nënkryetar Bashkia Përrenjas, znj. Violeta Zuna, UNDP. Bashkë me banorët e zonës, biznese dhe shoqërinë civile lokale evidentuam burimet e zonës, mbrojtjen e tyre për një zhvillim të qëndrueshëm ekoturistik. Shebeniku, Stebleva, Rrajca dhe zonat përreth mbartin histori, vlera e tradita, të cilat presin të promovohen edhe më shumë për turistët e natyrës, vendas dhe të huaj. Ekspertët e turizmit dhe ata të mjedisit promovojnë gjallërimin e ekoturizmit, sidomos atij rural, i cili ndikon drejtëpërdrejt tek niveli ekonomik e shoqërorë për banorët vendas dhe gjeneratat e reja. Ftesa për ta mbetet e hapur; për të shkuar pranë vendlindjes e cila mundëson burime dhe mundësi të shumta për zhvillimin e ekoturizmit në harmoni me natyrën.

Programi është paraqitur nga znj. Daniel Pirushi, Drejtor i Agjencia Kombëtare Zonat e Mbrojtura dhe grupi i punës pranë kësaj agjencie, i cili është proces teknik që kalon në disa faza. Procesi është në rrugën e tij, i cili ka përfshirë institucione në nivel qendror e vendor, ekspertë dhe komunitete, pasi ky i fundit është edhe përfituesi direkt pas marrjes së statusit UNESCO.

Lumi Vjosa pas statusit park kombëtar, në të ardhmen do të ketë edhe një status, atë të rezervës së biosferës, statute që përcaktojnë të gjitha veprimtaritë e lejuara sipas zonimit të zonës, në harmoni me natyrën dhe zhvillimin e qëndrueshëm dhe në përputhje me plani e integruar të menaxhimit, i cili është prezantuar përgjatë dëgjesave të organizuara nga MTM dhe AKZM. Takimet për programin “Njeriu dhe biosfera” do të vijojnë me grupet teknike lokale.

Znj. Merino përgjatë diskutimit të saj përmendi bashkëpunimin e deritanishëm dhe mbështetjen nga UNDP për zonat e mbrojtura. Po ashtu ajo nënvizojë se edhe në programi i ardhshëm i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim, do të vazhdojë të mbështesë në përmirësimin, menaxhimin dhe rritjen e sipërfaqes së zonave të mbrojtura, deri në masën 30%, brenda vitit 2030. Znj. Pirushi përmendi statusin e lumit Vjosa si Park Natyror, i cili tashmë gëzon një plan të integruar menaxhimi, i cili është prezantuar përgjatë muajt maj në Qarkun Fier, Vlorë dhe Gjirokastër. Tashmë AKZM po punon bashkarisht me Ministrinë e Turizmit dhe Mjedisit për përgatitjen e procesit të nominimit që lumi Vjosa të fitoj statusin UNESCO të trashëgimisë botërore. Procesi është i gjatë, por me mbështetjen e të gjithave palëve të interesit ai mund të realizohet në kohë dhe me sukses.

Z. Jole vlerësoi bashkëpunimin e deritanishëm me agjencinë dhe administratat rajonale të zonave të mbrojtura, i cili ndikon drejtpërsëdrejti jo vetëm në ZM, por edhe në zonat e tjera përreth dhe jetën e komunitetit. Rezervati Natyror i Bisoferës Ohër-Prespë është një rajon shumë i rëndësishëm ndërkufitarë, i cili e ka fituar statusin në UNESCO një dekadë më parë. Statusi dikton respektimin e protokolleve nga të tri vendet ndërkufitare, por njëkohësisht ky rezervat shërben për shkëmbime sociale e turistike. Statusi i rajonit Ohër-Prespë, si pasuri e UNESCO-s dikton detyrime për ruajtjen e natyrës, biodiversitetit dhe kontrollin e aktivitete që zhvillohen në zonë.

Sipas Z. Koki, Drejtor i AdZM-së Korçë, “me mbështetjen e institucioneve qendrore dhe vendore, tanimë pranë liqenit të Ohrit nuk operojnë aktivitete që dëmtojnë peizazhin dhe harmoninë e natyrës pranë Liqenit të Ohrit”. Z. Panovski vlerësoi se tryeza e gjelbër e realizuar mes drejtuesish të niveleve qendrore, vendore dhe lokale ishte në nivelet e duhura, kjo falë vullnetit dhe bashkëpunimit mes tyre. Z. Panovski citoi gjithashtu se “nëse kthehem mbrapa në kohë, para 20-25 vitesh kujtoj që bashkëpunime dhe takime të tilla në këto nivele ishte shumë e vështirë që të realizoheshin. Nga eksperienca personale si anëtar i grupit të nominimit e përshëndes procesin e sapo filluar, për Vjosën. Si ekspert e vlerësoj se do të jetë një proces i gjatë, i vështirë por një sfidë e bukur”. Edhe miqtë e tjerë të tryezës rekomanduan angazhimin akademikë dhe atë të ekspertëve në programin “Njeriu dhe Biosfera” dhe futjen e Vjosës në UNESCO, apo edhe nisma të tjera po kaq të rëndësishme, për zhvillimin dhe jetësimin e projekteve në zonat e mbrojtura, me përfshirjen e komunitetit dhe grup-moshave të ndryshme.

Tryeza e datës 25 janar na mblodhi në Zogaj të Shkodrës, në vendin që dikur quhej Latia. Me praninë e Prefektes së Shkodrës, z. Majlinda Angoni, Drejtorin e Pwrgjithshwm AKZM, znj. Daniel Pirushi, drejtorin e AdZM-së z. Agim Dardha, UNDP, ornitologët z. Taulant Bino, z. Mirjan Topi, përfaqësues akademik të universitetit të Shkodrës “Aleksandër Moisiu”, organizata të shoqërisë civile diskutuam mbi ecurinë e procesit, metodologjinë dhe rezultatet, rolin e ligatinave në shëndetin e popullatave të shpendëve dhe rëndësia e tyre për zhvillimin e ekoturizmit dhe ekonomisë së qëndrueshme.

Liqeni i Shkodrës ka qenë një prej 33 vendnumërimeve të censusit. Mbështetur në Konventat Ndërkombëtare dhe legjislacionin shqiptar për mbrojtjen e faunës së Egër, AKZM është përfshirë që prej vitit 2016 në bashkëorganizimin e Censusit Ndërkombëtar të Shpendëve Ujorë (CNSHU) në Shqipëri. Procesi i Censusit zhvillohet në dyjavshin e fundit të muajt janar të çdo viti. Në proces marrin pjesë ekspertë ornitologë nga organizatat e mbrojtjes së natyrës, institucione akademike dhe punonjës të AdZM-ve, të cilët organizohen në terren, vëzhgojnë dhe numërojnë popullatat dhe llojet në zonat e përcaktuara.

Tashmë, pranë AKZM kanë mbërritur rezultatet për censusin e vitit 2024, të cilat kërkojnë edhe një raport përshkrues të procesit dhe interpretim të rezultateve të përftuar. Ekspertët dhe organizatat e angazhuar në procesin e censiusit të këtij viti kanë qenë: AOS, APAWA, UBT, Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave të Natyrës, BOA, PPNEA.

Që prej muajt qershor AKZM së bashku me AdZM-të ka përshkruar kilometra, shpesh me vështirësi dhe sfida, jo vetëm duke kryer punën dhe angazhimet e përditshme, por në të njëjtën kohë, me projekte dhe nisma për: “siguria dhe mbrojtja e imazhit turistik”, “evidentimi dhe parandalimi i fatkeqësive natyrore në ZM”, “turizmi detar dhe ekonomia blu”, “menaxhimi i integruar i burimeve ujore”, “punëtoria e gjelbër për rigjenerimin e Pishë-Poros”.

Tryeza e datës 27 dhjetor, na gjeti në qytetin e Pogradecit, pranë vlerave natyrore të liqenit (kategoria V e mbrojtjes sipas IUCN dhe pjesë e rrjetit EMERALD), pranë pasurisë së çmuar të artistëve, fotografëve profesionistë, që jetojnë në Pogradec, Korçë, Ohër, Kumanovë; dashurisë dhe mikpritjes së qytetarëve pogradecarë e korçarë.

Sipas traditës “Tryeza e Gjelbër” kishte edhe panelin e saj të nderuar, me pjesëmarrjen e znj. Daniel Pirushi, Drejtor i Përgjithshëm i Agjencisë Kombëtare të Zonave të Mbrojtura, z. Nertil Jole, Perfekt i Qarkut Korçë, prof. Ferdinand Bego, bilolog dhe studiues, z. Gjergji Koki, Drejtor i AdZM Korçë, z. Arian Mavriqi, fotograf profesionist, z. Pandeli Çeço, drejtues “Travel Fest Albania” Z. Anastas Kostandini, piktor.

Tryeza shërbeu për të gjithë pjesëmarrësit me njohjen e protokolleve të monitorimit të faunës së egër (konkretisht për tetrapodet). Monitorimi i ekosistemeve të ZM-ve dhe pasurive faunistike e floristike është një proces i përhershëm, që kontrollon dhe vëzhgon në vazhdimësi, më pas dokumenton përmes një metodologjie të caktuar dhe, fakton/regjistron përmes fotografisë, filmimit dhe kamerave kurth, kushtet e faunës së egër në zona të përcaktuara. Përgjatë aktivitetit miqtë e tryezës ndoqën videot: “Bota e egër përmes kameras”, “Jeta e egër në trojet tona” nga Arian Mavriqi, “Gjysmë viti” nga Pandeli Çeço si dhe shijuan pikturat e mjeshtrit Anastas Kostandini (Taso).

AKZM së bashku me institucione të tjera ishin në vendndodhje përgjatë orëve dhe ditëve kur Pishë-Poro ‘po gllabërohej’ nga gjuhët e zjarrit. Me logjistikën që zotërojnë, entet publike arritën të shpëtojnë vetëm disa pjesë të zonës. Në fatkeqësi të tilla, është e vështirë të parashikosh dhe parandalosh dëmin e madh që ndodh në biodiversitetin e ekosistemit dhe sipërfaqeve të mëdha. Tashmë jemi në situatën ‘pas zjarrit”, e cila kërkon angazhimin dhe ndihmën e të gjithëve.

Më datë 25 tetor 2023, AKZM, AdZM Fier, Prefektura, UBT, AKP, banorë të zonës etj., filluan procesin e inspektimit të territorit dhe vlerësimin e dëmit të shkaktuar nga zjarri. Falë punës së ekspertëve të sektorit të pyjeve dhe profesorë të UBT-së, duke përdorur hartën e ZM-së të ndarë në parcela, arritëm të realizojmë vlerësimin e përgjithshëm të sipërfaqes së djegur në ekonominë pyjore Pishë-Poro.

Rigjenerimi i kësaj ekonomie, është një proces i gjatë, i cili tashmë ka filluar dhe do të vijojë në muajt në vijim. Me shpresën së pemët dhe filizëria që shpëtoi nga zjarri të rimëkëmben dhe, fidanët që do të mbillen në këtë ekonomi pyjore, me kontributin e të gjithëve të rigjenerojnë habitatin. Pishë-Poro ka nevojë për kontributin e të gjithëve!

Kjo ishte tryeza e katërt, e cila tashmë është një prej aktiviteteve, të përmujashme që koncepton dhe zhvillon Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura. Në to trajtohen jo vetëm elementë specifik dhe të përgjithshëm të ekosistemeve që AKZM administron, por edhe çështje të mjediseve të tjera ujore dhe tokësore. Formati që ofron tryeza është sa profesional aq edhe miqësor.

Ekspertët e tryezës së “Menaxhimi i integruar i ujërave, praktikat më të mira nga Bashkia e Milanos” ndanë informacion mbi menaxhimin e integruar të burimeve ujore, për territore urbane dhe ato rurale, duke propozuar aplikimin e sistemeve të qëndrueshëm të kullimit urban dhe zgjidhje të mbështetura në natyrë, për ruajtjen e pasurive ujore.

Midis zonës së Milanos dhe Melenjanos, ujërat e kanalit të Vetabias janë përdorur për bujqësi, ndërsa livadhet për të tërhequr biologjikisht dhe në mënyrë natyrale ndotësit organikë, plehëruesit  e tokës apo ndotjen nga zhvillimi i blegtorisë. Murgjit nga abacitë Kiaravalle dhe Viboldone mendohet të jenë themeluesit e ripërdorimit të ujërave të kanalit Vetabia në bujqësi, që prej vitit 1200.

Sistemet e qëndrueshme të kullimit urban (SUDS) kryejnë disa funksione me bazë ekologjike, duke ndihmuar në riprodhimin e ciklit natyror të ujit, përcjellë rrjedhjen e tij drejt ujërave nëntokësore në vend të kanalizimeve dhe përmirësuar cilësinë e ujit e biodiversitetit urban.  Sistemi SUDS rekomandohet për mirëmbajtjen dhe ruajtjen e rrjetit ujor dhe rrjedhave ujore, duke reduktuar derdhjet e ujit në rrjet përgjatë ngjarjeve meteorike, si në sektorin e ndërtesave private, për një menaxhim efikas të rrjeteve publike.

Përmes përdorimit të këtij sistemi realizohet gjelbërimi kapilar i qytetit, nëpërmjet shndërrimit të zonave gri në zona të gjelbëra, duke i përshtatur ato për përmbushjen e funksioneve ekologjike dhe sociale të qytetarëve dhe ofruar siguri nga pikëpamja hidraulike e mjedisore. Modelet e menaxhimit të integruar të burimeve ujore që u prezantuan në tryezë, mund të përdoren nga bashki, në territoret e të cilave ndodhen besene të rëndësishme ujore të vendit tonë.